କୁମ୍ଭ ସ୍ନାନ ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଚେତନା, ଉତ୍ସବ ଗ୍ରହଣୀୟତା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଭାବନାର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ। କୁମ୍ଭର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତୀତରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନାତନ ଧର୍ମର ମୂଳକୁ ମଜବୁତ କରେ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ସଂସ୍କୃତିର ଏକତା ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରଶସ୍ତ କରେ। ଆଜି ମଧ୍ୟ, କୁମ୍ଭ ସଂସ୍କୃତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏବଂ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀତା ପାଇଁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ।
ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ, କୁମ୍ଭମେଳାର ଇତିହାସ ୮୫୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦିଓ କିଛି ଦଲିଲରେ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ୫୨୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଗୁପ୍ତ ଯୁଗରେ କୁମ୍ଭ ମେଳା ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଥିଲା ବୋଲି ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଛନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ, ସମ୍ରାଟ ଶିଲାଦିତ୍ୟ ହର୍ଷବର୍ଦ୍ଧନଙ୍କ ସମୟରେ ୬୧୭-୬୪୭ ସମୟରେ କିଛି ପ୍ରାମାଣିକ ତଥ୍ୟ ମିଳିଥାଏ। ପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଆଘ ଜଗତଗୁରୁ ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସୁରେଶ୍ୱରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦଶନାମୀ ସନ୍ୟାସୀ ଆଖଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଙ୍ଗମ କୂଳରେ ସ୍ନାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ।
କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭର ଇତିହାସ ଏହାଠାରୁ ଆହୁରି ପୁରୁଣା ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧ, ଯାହା ଆମର ବେଦ ଏବଂ ପୁରାଣରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବେଦରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ‘କୁମ୍ଭ’ ଶବ୍ଦ ଦେଖାଯାଏ। ତଥାପି, ଏହାର ଅର୍ଥ କୁମ୍ଭ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ କିମ୍ବା କୁମ୍ଭ ଉତ୍ସବ ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ ବରଂ ଜଳ ପ୍ରବାହ କିମ୍ବା କଳସ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ଜଡିତ। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା କୁମ୍ଭମେଳାର ଇତିହାସ ।
କେତେ ବର୍ଷର ପୁରୁଣା କୁମ୍ଭମେଳା?
- ଋଗ୍ବେଦ ପରିଶିଷ୍ଟରେ ପ୍ରୟାଗ ଏବଂ ସ୍ନାନ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହା ମଜ୍ଜିମା ନିକାୟର ଧାରା ୧.୭ ରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପାଲି ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
- ମହାଭାରତରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରୟାଗରେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନକୁ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହାର ତୀର୍ଥ ମହୋତ୍ସବରେ ଏହା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ମାଘ ମାସରେ କଠୋର ଉପବାସ ରଖେ ଏବଂ ପ୍ରୟାଗରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
- ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରୟାଗ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ କୂଳରେ ପର୍ବପର୍ବାଣୀର ସନ୍ଦର୍ଭର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ମିଳେ। କୁମ୍ଭମେଳା ଏଥିରେ ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଯେଉଁଠାରେ ଆଜିର ଦିନରେ କୁମ୍ଭମେଳାର ଆୟୋଜନ କରାଯାଉଛି ।
- ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ହିଉଏନ୍ ସାଙ୍ଗ ହିନ୍ଦୁ ପ୍ରଥାର ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ସମୟରେ ପ୍ରୟାଗରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ କୁମ୍ଭ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ।
- ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣର ୧୦୩-୧୧୨ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଧ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଏବଂ ପ୍ରୟାଗର ମହତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
